Pages Menu
Categories Menu

Columns

De grote tijden voor de Rif zullen aanbreken

Posted by on 8:52 am in Columns | 0 comments

De grote tijden voor de Rif zullen aanbreken

De grote tijden voor de Rif zullen aanbreken Asis Aynan is een Nederlandse schrijver, columnist en berberactivist. In de onderstaande tekst haalt hij herinneringen op aan zijn reizen naar de Rifregio en werpt tegelijk een blik op de vergeten geschiedenis van de Imazighen. Hij bracht de tekst op vrijdag 4 maart in de Atlas in Antwerpen tijdens de avond over de berbercultuur en -geschiedenis. Asis Aynan woensdag 9 maart 2016 Het humanistische Haarlem van Frans Hals, Godfried Bomans en Hannie Schaft is mijn bakermat, maar ik werd boven op een heuvel in de Rif verwekt. Elke zomer reisden mijn ouders en hun kinderen naar het gewelfde landschap, onze jaarlijkse zalmtrek. Er heerste een blijmoedig vakantiegevoel in de auto, net zo zomers als de open zonnebloemen en rijk gevulde druivenstokken langs de Route du Soleil. De heldere julilucht werd asgrauw en de sfeer grimmig als we voor de Marokkaanse grens stonden. In Nederland hadden wij van onze ouders opgedragen gekregen tijdens de vakantie niet over koning Hassan II (1929-1999) te praten. Van achter in de auto zag ik de nekspieren van mijn ouders straktrekken. Hassan had er alles aan gedaan om zijn schrikbewind te optimaliseren. Waar je ook keek, hing zijn generaalsportret. Zijn corrupte douaniers beledigden de moeders van de vakantiegangers in een taal die niet van de Rif was. Wie na veel oponthoud door mocht, was nog niet af van de grofgebekte wachters. Elk moment kon je worden aangehouden bij een van de mobiele gendarmerieposten, met hun spijkermatten. Riffijns zelfbestuur Op een van die reizen begreep ik als kind dat het Marokkaanse koningshuis niet stond voor nationale eenheid, maar voor nationale tweedracht. De beleidsinstrumenten van die verdeel-en-heerspolitiek waren minderwaardigheid, angst en paranoia. Hassan II is dood, maar iedereen is nog bang voor hem en zijn beleid is springlevend. Hassan heeft veel invloed gehad op de plek waaruit ik voortkom. Om die morele inwerking en de kentering te tonen, vertel ik het volgende verhaal. Een van de gevolgen van migratie is de veelheid aan misverstanden. Zo wonen in Nederland geen Marokkanen. Het merendeel van hen zijn Riffijnse Nederlanders. De Rif is het noordelijke gebied van een land waar op de wereldkaart tegenwoordig de naam Marokko prijkt, het jonge koninkrijk dat zestig jaar geleden ontstond toen de Franse en de Spaanse bezetter de onafhankelijkheidsverklaring tekenden. Al had het Riffijnse volksdeel een andere zelfstandigheid voor ogen: zelfbestuur of volledige afscheiding. Een droom die nog altijd bestaat en in de komende zestig jaar werkelijkheid zal worden, zodat de opgelegde angst en paranoia van het Marokkaanse koningshuis kan worden afgeworpen. Wie wil weten welk gebied de Rif omvat, legt op de landkaart de wijsvinger op Tanger en de ringvinger op de oostelijkste stad Oujda, en trekt de vingers diagonaal omlaag om bij de stad Taza uit te komen. Abdelkrim Khattabi In Nederland wordt de Rif ook wel geringschattend Rifgebergte genoemd, wat niet hetzelfde is. Het Rifgebergte maakt deel uit van de Rif en is het westelijke deel, de omgeving van Tétouan en Chaouen. Ik heb nooit goed begrepen waarom in het Nederlands het woord ‘bergbewoner’ een negatieve bijklank heeft, en synoniem is aan een troglodiet (‘holbewoner’). Misschien is de bergloze polder wel het verdriet van Nederland, omdat vrijwel elk land zijn berglandschap heeft. De Rif is het kleinste gebied, maar had politiek gezien grote...

read more

BELMONDO N FARXANA

Posted by on 1:00 pm in Columns, Verhalen, Verhalen & Gedichten | 0 comments

BELMONDO N FARXANA

Yura t: Mohamed Essanoussi Iṭṭef řkas n watay s tnayen ifassen ixezzar deg ijj n weḥram itraḥ itas-d jar tewwura n řeqhawi. War d-yarri řbař ařami i isřa i yisem nnes, Mimun, ammu a Mimun! aqa cek da? Necc arezzuɣ xak diha ɣar tma n řebḥar. Ikkar Mimun ibedd, issiɣ afus i wmussen nnes uca qqimen ijj zzat i wenneɣni. Arwiḍu, iɣebrawen n ucař, war d as teqqared qaɛ illa aqa cek di temdint. Amenni i yeqqim Mimun isḍaffar tiṭṭawin nnes aked imuṭṭyen n weḥram nni ssa ɣar da. Yarra Mimun sinta ɣar deffar -s tazřa n tfawt- yarezzu x tidett n tubbuheřya; yerezzu x weymir jar tiɣit d wufuɣ n tiɣit zi arrimet n yixef n utarras. Aseqsi d ameqqran, war das yufi twarit. Řkas n watay iḥma, azeǧif n Mimun am nneɣni, iqqim illa arrimet n daxeř war dayes tareqq tmessi. Ssenni, igga afus di jjib, ikkes-d ijj n ugarru n kaza uca ibda itsuḍ, itbexxar. Imeyyer-d ɣares umeddukeř nnes inna as: “twariɣ cek axmi war da teǧid?”, ixzar dayes Mimun, tiṭṭawin di tinneɣni uca inna as: “twařid anẓar a iccaten? Aqa d imeṭṭawen n řmusakin i d iweṭṭan zeg ujenna! Ixzar dayes umeddukeř nnes uca inna as: “Ixeṣṣ wi d ac ɣa isxesyen tirjett.” Imeyyeř Mimun x uɣesdis nneɣni, ixzar di řkas nni n watay, iḥekk tiṭṭawin nnes s ifassen, uca ikkar ibedd. Iẓwa abrid ɣar ujemmaḍin, ixezzar x ufusi d uzeřmaḍ, war issin ḥed min xef yarezzu…….ameddukeř nnes ismeḍ as řeɛjeb deg ufus, yexs ad yini ca, maca imenɛ itt utewtiw. Mařa iwdan tmenɣan x zzect d ssekkʷar, Mimun itmenɣa x ict n tidett nneɣni tnuffa jar iwdan umi qqaren: ibuhařiyyen. Marra iwdan nni di řqehwa xeyyqen, ssehwan-d igemburen, sxarriqen, snuffaran tidett ijj x wenneɣni, sscanan tiɣmas tiwraɣin ijj i wenneɣni, tacaren agřa i wayawya maca temsagaren di temzida n řḥaj řmusṭfa di ca n wussan n jjemɛa. Inni umi qqaren ibuhařiyyen, řebda uř nsen innurzem izdeg, war ɣarsen agřa, war ten ixeṣṣ wegřa, qqaren řebda tidett, uř nsen awarni yiřes nsen, war xeddmen, war xasen ixeddem ḥed, ssawařen mammec xsen, war teggʷden zi řmexzen uřa zi řemqeddem; sennej i manaya, war xasen iḥekkem ḥed řa sennej i tmurt řa zeg ujenna. S degg a n tawařin i zi itamen Mimun di raǧaɣ n uxarreṣ nnes. Maca ḥuma ad ikkes asennan, ixeṣṣ ad yaf aḥram nni i tuɣa igguren zi teɣmart ɣar teɣmart n webrid. Aqqa, aqqa itwařa aḥram nni  řexxu, maca mammec ɣa yegg ak ides yarzem awař? Iqareb ɣares, yexs akides issiweř maca nnuɣen as wawařen deg uqemmum. Inna as weḥram nni: “ Siweř, siweř, aqa ẓriɣ cek..meřmi! ini min texsed ad tinid, aqa nec d bnadem s weysum d idammen. Ssenni inna as Mimun: “uyur ad nraḥ ad neqqim di řqehwa.” isɣim itt Mimun zzates, iřaɣa d x watay uca bdan tseqsan ayawya. Mimun: Mammec dac qqaren? Aḥram nni: Qqaren ayi Qasem. Mimun: Manis cek? Qasem: Nec zi Farxana. Iwdan marra xezzaren daysen. Amiɣis iqqim aked ubuhaři, niɣ abuhaři iqqim aked umiɣis!! Amsawař iqqim jarasen, Qasem issawař ca n wawařen s tmaziɣt, azyen ameqqran s tseppanyut; aqa war d-arrin amnus i yewdan sminzi tɣiman yewdan řebda d iyujiřen n uxarreṣ. Inna as Mimun i Qasem: “mařa nniɣ ac aqa cek d (a)miɣis, yina marra i da d ibuhařiyyen, min dayi ɣa tinid?...

read more

Řeɛraṣi n Ɛmar n cciṭan

Posted by on 4:28 pm in Columns, Verhalen, Verhalen & Gedichten | 0 comments

Řeɛraṣi n Ɛmar n cciṭan

  Yura t: Mohamed Essanoussi Ajemmaḍin i taddart nneɣ, aqa din ijj n řeɛraṣi, zeg wami i d-kkareɣ tesřiɣ ɣar yewdan třaɣan as: řeɛraṣi n ɛmar cciṭan. Yuse-d jar yiri n wedrar d tma n yeɣzar.  War tt iḥeṭṭi ḥed, war dayes itcuqi ḥed. Tammurt nnes d tacemřač, wartan nnes mcebbacen aked wayawya, maca ijj war tt itidef ; qqaren aqa zedɣen din inni  n wadu tmurt !  Ař ami mɣareɣ, zzuggaren ayi iḍaren, nniɣ as : « mayemmi war tidfeɣ ad ẓareɣ min dayes di  řeɛraṣi nni ». Marra iḥenjiren n dcar teggʷden ad qarrben ɣar wemcan nni, ggin axmi i  tt ttun illa iǧa. Aṭṭas n yewdan tɣiř asen aqa řeɛraṣi nni zedɣen t inni n wadu tmurt, uca am nni i yeqqim issaggʷad,  ɛad řux xas arrehbet. Dewřeɣ xmi i d-tekkareɣ zeg iḍes, itadef ayi d -řeɛraṣi nni n ɛmar ccitan- jar mummu n tiṭṭawin. Trajiɣ meřmi i d ɣa yas ijj n wass niɣ ijj n yiḍ (ǧiret) ad ayes adfeɣ, ad ssneɣ min dayes itemsaran. Qqaren iwdan n zic aqa adaf di řeɛraṣi n ɛmar n cciṭan amecnaw adaf n wesři x tesřit ass n wurar. Ijj n twařa, deg ijj n wass n ṣmayem, sseqsiɣ ixf inu nniɣ as: « mayemmi war tidfeɣ ass a x tesřit ? »  Ijj n twařa ḍriɣ ɣar yeɣzar, ufiɣ din ca n yewdan qqimen di tiři, maca war dasen nniɣ ca aqa xseɣ ad adfeɣ ɣar řeɛraṣi. Qqimen tarezzan tiɣmest zi ta ɣar ta, ikkar ijj inna asen aqa aɣimi da icna. Yarra xas ijj nneɣni inna as : « maca s wass ! » Nec xseɣ ad ssneɣ min txarrṣen x řeɛraṣi n ɛmar n ccitan. Xseɣ ad ssneɣ mayemmi war zemmaren ad adfen ad d-kksen řbarquq. Uḥřeɣ rajiɣ ad inin mayemmi, maca uřa d ijj i ma yexs ad yini…. Kkareɣ beddeɣ, ggiɣ taryast uca nniɣ asen: «Wi i iǧan d aryaz, ad yadef ad ikkes řbarquq.» Ikkar-d ɣari yijj, indar-d dayi tiṭṭawin uca inna ayi: «Texsed ad tessned mayemmi ? , waxxa» Yarzem taqmijjat, issusef x yedmaren nnes –tef tef- isɛukbar uca ibda issawař : « řeɛraṣi nni dayes iwdan ggin amecnaw amẓiwen..war ssineɣ nec ma d iwdan… zedɣen tammurt zi zman, taqbič n yewdan, maca war dayneɣ arwisen, nihni teddaren s yiḍ, neccin nteddar s wass. Ƴarsen din ifri issufuɣ ař řebḥar acemřař. Ƴarsen sseǧum issakkʷaḍ ař taziri, aɣiřin ɛad cwayt, meǧcen jarasen, tiraren jarasen, tetten jarasen. Ijj n twařa iẓwa ɣarsen ijj zi dcar,  a yayetma ! ɛad ɣar nhara, ɣar nhara war…war issin ḥed ma n tammurt i tt yeccin.» Issiweř-d ijj n utarras nneɣni zi tesɣimit, uca inna asen: « Maca raja …aqa nnan belli idweř zzaysen, idweř d asřaymi n wadu tmurt !nican nican, ẓrin tt yewdan di ǧiret n 27, ẓrin tt ɣar tmeddit, ihwa-d di sseǧum, netta d tarwa nnes !, nican min dawem qqareɣ, mařa war tuminem, seqsam imɣaren n dcar. » Ssiwḍeɣ-d řmeɣɣab aked yewdan nni, kkareɣ řa d nec uyureɣ ɣar taddart. Ƴar umensi, marra teqqim di řemraḥ, trajan amensi, nec senndeɣ ɣar ict n tnebdat, qqimeɣ txarrṣeɣ di min itwannan x řeɛraṣi n ɛmar n cciṭan.  S tidett, nec xseɣ s wuř d yexsen…ad adfeɣ ɣar řeɛraṣi maca….war xseɣ ca ad geɛɛdeɣ ɣar ujenna, war xseɣ ca, ad  nini, ad iřiɣ d ameksa n uzeǧid. Cwayt, uca uciɣ aked tnayen n cwaṭen x iɣesdisa inu. Ijj x ufusi, ijj x uzeřmaḍ.  Wenni afusi iqqar ayi « ttu...

read more

Jar řbiɛet d lbiyɛa

Posted by on 8:39 pm in Columns, Verhalen | 0 comments

Jar řbiɛet d lbiyɛa

                                                                                                                                                                                                         Yura t: M.Essanoussi Aṭṭas zeg wami war ten ẓriɣ. Kuř ijjen man abrid ikka. Ijj innuri deg ixf nnes, ijj iweddar, ijj iḥuz ixef nnes, ijj immenz, ijj izzenz ixf nnes nnit. Qqimen tnayen, yina zeg inni i iffɣen abrid n weydud, udfen deg webrid n weɣnas; ddaren jar řbiɛet d lbiyɛa! Aqa nezdeɣ deg ijj wakud, war dayes qqimen ca yeɣyař tmenzan di řeswaq. Dewřen yewdan tmenzan deg wemcan nsen. War iqqim ḥed iteqqen iɣyař deg iyyaren niɣ ɣar tzitunt n tařa; iɣyař n yiḍa -ijj itweṣṣa wenneɣni- qqaren i wayawya: ‘war ttarra iman nnek d aɣyuř, aqa yaɣyuř ungař war inekkar ca řaṣeř nnes’. Sennej i manaya, war iqqim ḥed innay x weɣyuř, řexxu nnayen x yewdan! War iqqim ḥed itegg tbarda x weɣyuř, idweř teggen t x yewdan uca nnayen xas iqqrinen nsen. Aɣyuř zi řebda-u ɛad řux- war issudum (a)fus i wmas aɣyuř, war itqunjeř ɣar tmurt amecnaw mammec teggen řexxu inni i tuɣa isḥundruten x tesɣart n bnadem d tesɣart n ineřmaden (imeḥḍaren) d tesɣart n tmedɣa (prolétariat)! iḍa tasɣart nsen ufin t mani nneɣni, maca s weɣnas d usudem, d tarebbut n txancet. Mařa nedweř ɣar mammec i ssawařen iwdan jar asen, ntaff  ‘amawař aɣyuř’ qqaren t i bnadem, amecnaw: – Ijj n weɣyuř icmet ayi. – A ruḥ a yaɣyuř! – Wenni d aɣyuř waha. Sennej i manaya, mařa nedweř ɣar Tmaziɣt n zic, aɣyuř qqaren t i ‘yini’ (initen=colours) n teřmect n weɣyuř; war tt qqaren ca i wɣersiw (animal). Aɣyuř, itmetta x tɣennant, itmetta x ijj n webrid u min ɣares!!! war iǧi ɣar bnadem. S uyenni i yeqqim d aryaz, war iǧi amecnaw inni izzenzen ixf nsen s tewriqt n ṭṭiyyara ssa ɣar diha …d cwayt n tṣabunin zeg usensu (hotel). Řexxu ad awem iniɣ tnayena min ɛnan. Ḥaca ad iřin d iɣyař! Yina zeg inni iqqaren aqa: ‘Afus ur tezmired ad tγezzed suden-itt’. Aṭṭas zeg wami, twafarnen ca iɣembab ḥuma ad iřin deg wayraw n Imeɣarbiyyen n tmura n barra. Tnayen twafarnen zi tmurt n řweḍa. Tuɣa scanan taryast nsen, sḥundruten řa nitni deg uraren, řuḥen wussan usin dd ggin xasen tbarda, ggin asen srimet uca ssehwan ten ɣar wazzay ameqqran ḥuma ad carcen di řbiɛet n yayetmatsen. Ař ami xeccen, iwyen ten ɣar řmedwed, ccin, arrin ufuẓ, wařden, farḥen, uca yus dd ɣarsen ijj! inna asen aqa tibardiwin nni war xawem dd usint. Qqimen tazzřen ssa d ssa, tazzřen x řeswaq arezzun tibardiwin. Řuḥen ɣar řgurnet, ufin tawmat iɣyař ẓummen, ggin l’iḍrab, maca kuřci nsen ibedd…(…) imezzuɣen bedden ɣar usawen, izeǧifen ɣar ujenna. Di tgeřdiwin (kingdoms) nsen, war ɣarsen srimet, war ɣarsen tbarda. Urar ggur ad ibda….xseɣ ad iniɣ asudem d weɣnas ggur ad ibda, nihni ɛad...

read more

Mohamed Essanoussi

Posted by on 3:05 pm in Columns | 0 comments

Mohamed Essanoussi

CLICK HERE TO SEE ALL HIS...

read more

Mmis n dcar

Posted by on 5:28 pm in Columns | 0 comments

Mmis n dcar

Taziři, ussan n ṣmayem. Marra iwdan aqa yen di barra. Ajenna yarsa, itran tsiqsiqen. Ikkar mmis n dcar ad yurzu manis i ɣa yekk. Ixarreṣ ak d uzeǧif nnes, inna as ixf nnes ad yehwa ɣar yeɣzar ameqqran. Am nni nnit, igga musejjala swadday i taddeɣt, igga sinta n řalla buya, iwc as marra min ɣares d jjehd. Mammec tegga musejjala ya? Tkessi arebɛa n teẓra d timqqranin. Netta yarniy as tnayen nneɣni d tibaṭṭaḥin! Dcar marra itesřa yas. Uřa d iyaẓiḍen n dcar bdan sququɛen umi sřan i řalla buya. Tuɣa din tarwa n dcar ggin ict n tɣimit deg iɣzar. Sřan i řalla buya, nnan as wanita war itiři ɣir d Mimun. Sfarɣen tiṭṭawin ɣar wayawya, nnan jar asen aqa: “twařat a yiwi-d Arebbi wi ak d i ɣa nesseɛdu ǧiřt a! Nitni ssnen illa Mimun itegg array, min mma tennid as d wenni netta. Mani mma ssekken t ad iraḥ, min mma i d as nnan ad t yegg. Kuř ijj min iqqar deg uř nnes. Ijj iǧuz, itxarreṣ deg iyaẓiḍen, ijj dayes mezři deg uḍiř, ijj dayes mezři n temɣarin. Derwřen mmarra daysen mezři di ca…. Mimun ikk-d zeg ict n tebrit d tameẓyant jar ibuda n řeɛraṣi. Ttuɣ war dawem nniɣ aqa Mimun war itwiři ca amen tenna. Am yeggur, tewḍa ayas musejjala. Iqqim yarezzu xafes war tt yufi, řalla buya txeddem, maca war itwiři manis d itekk wawař. Tarwa n dcar i tuɣa deg iɣzar trajan Mimun, Mimun war iḍhar. Nnan as kkar ad narzu x mmis n midden, aqa ad yiři yufa ca n temcant tecna iqqim dayes, uca ijja aneɣ da weḥḥedneɣ, ad neqqim ad nexzar deg ujenna, war ntiff s minzi i ɣa nesquḍed ǧiřet a. Ikkar ijj zzaysen, issars ssebsi x weẓru, izzeřz ixf nnes, tenna as tɛeqqact nnes ad iraḥ ad yarzu x mmis n dcar ad t id yawi akidsen iqqim. Innexḍef uca igaɛɛed ɣares, yufa din Mimun itenneḍ, itfafa x musejjala. Ař ami i ɣares yiweḍ, inna as: “Ula Mimun, necc aqa d Bitit, ma twařid ayi niɣ? Yarra xafes Mimun inna as: “a wah wah, sneɣ, ma tɣiř ac aqa war twiřiɣ niɣ?  Issuref ɣares Bitit, iwc as afus uca inna as: “Min cek yuɣin a Mimun? Mayemmi i da teqqimed am uyujiř? Yarra xafes inna as: “amcan a iqqar ayi t řebda řxaḍar inu uca ggiɣ ad da qqimeɣ ḥuma ad sřeɣ i řalla buya, uřa qqimeɣ di taddart am wemcum.” Ssenni iḥeccm it Bitit, yarbu yas txancet, inna as: “ kkar ad nehwa ɣar yeɣzar, aqa din iḥramen n dcar ak idsen neqqim, ad ak idsen nsew yaman n uḍiř!!! Aqa ɣarsen řkif….d tamment, iqess it Mulay Ɛmar s ufus nnes. Mimun issedḥa wi i d as ɣa yinin aqa tweddar as musejjala jar ibuda n řeɛraṣi. Igga ixf nnes axmi war imsar ca, uca inn as i Bitit: “ iwa umi texsed ammu, ksi-d abeɛda musejjalla nni aqa ggiɣ tt din neɛmada ḥuma war tt iřeqqef nda, aqa ad aneɣ tseɛɛef řa nettat, břa nettat war zemmareɣ ad ddareɣ, nettat d buḥbeř inu.” Iswizzeḍ ɣares Bitit, igg itt x tɣarḍin nnes uca munen-d marra ɣar yeɣzar. Ggin tasɣimit, tazeyyat di řweṣt, ssebsi itsara zeg ufus ɣar wenneɣni. Mmis n dcar yufa tamcant nnes jar asen. Kuř ijj min i xef issawař, Mulay...

read more

Wi yexsen ad yini yini

Posted by on 8:26 am in Columns, De taal | 0 comments

Wi yexsen ad yini yini

Tsunami n wawařen n Taɛrabt!   Amec itwassen deg iyyar n tusna, xmi nessawař Tmaziɣt, nessawař itt s umawař n Tmaziɣt tayemmat, maca din mani i itemrusan wawařen n midden deg wemcan n wawařen n Tmaziɣt. Manaya war iǧi d amnus d ameqqran minzi marra tutlayin n midden daysent awařen i d-yudfen zi tmura nneɣni, s uɣiř niɣ s wuř; waxxa, s minzi i ɣa nessen awař n Umaziɣ zeg wawař n midden? S wawařen nneɣni (in other words) din iwdan xmi itesřan i ca n wawař n Tmaziɣt yudes, niɣ yarwes deg wawař n taɛrabt, qqaren aqa awař a ikke-d zi tutlayt taɛrabt. Maca  ixes war ntettu ca aqa waxxa awařen arewsen deg wayawya, war yexs ca nican ad yini aqa war ǧin ca d Tmaziɣt. Ḥuma ad nessen amussen n min neqqar, ad neksi ijj n wawař zeg wawařen i icarcen aked wawařen n midden, amecnaw /qqḍ/ /řqeddid/ /iɣɣeḍ/ /tiɣarɣart/, /reɣ/ /reqq/, marra awařen a udsen i wawařen n taɛrabt d/niɣ tasirect (l’assyrien) amecnaw, /alwaqud/, /waqad/ , /tawaqqud/. Mařa nexs ad nessen awařen i yeǧan n Tmaziɣt d wawařen i d ikkin zi tutlayin tisimiyin ( langues sémitiques) niɣ tutlayin n Proto-Afro-Asiatic, amecnaw tutlayt tasimitect (sémitique), tutlayt n Miṣr taqdimt (l’égyptien), niɣ tutlayt takucitit (couchitique), ixeṣṣ ad nessen tutlayin n midden.  Marra tutlayin tina i da i d-idareɣ sennej carcent aked wayawya aẓwar n wawař, maca war ixes ca ad yini aqa marra awařen nni kkin-d zi taɛrabt. Amec nessen aqa taɛrabt simant nnes dayes ktar zi 70% n wawařen kkin-d zi Tasirect (l’assyrien), Taɛibrect (l’hébreu), Talatinect (Latine), Tasanskrit (Sanskrit), tafarisect (Perse), d tasumarect (sumérienne). Wenni yexsen ad issen aṭṭas x manaya, ad issij x  (http://www.amazigh.nl/2011/12/areṭṭar-n-wawařen/). Deg iyyar a, xseɣ ad ssiwřeɣ x manaya, ad ssecneɣ -waxxa drus war iǧi aṭṭas- awařen zeg wawařen i zi nessawař di tudart n wussan n yiḍa. Sennej i manaya, min isscanen aqa tammurt n Lmeɣrib dayes aṭṭas n Imaziɣen, niɣ dayes aṭṭas n imeẓdaɣ ssawařen ɛad tutlayt tayemmat, danita nzemmar ad nini aqa umi i d-hudden midden, kkin-d amezwar x tmurt n Libya, ssenni Tunes, d Dzayar. Lmeɣrib, netta,  iqqim d aneggar s minzi netta tuɣa yiggʷejj x tmura nneɣni n Tmezɣa. S uyenni i netwařa, niɣ ntaff  iḍa aqa sennej i 60% n imeẓdaɣ ɛad rux ssawařen s yiřes n Tmaziɣt tayemmat, iřes i zi ssiwřen yewdan twařat tamezwarut sennej i Tmurt n Tmezɣa. Maca zi tasut/tmiḍi (century/siècle) n XII, bdant tqebbař n waɛraben tmuǧuɣent ssa d ssa x tmura n midden. Ssenni bdan wawařen n Tmaziɣt ɣeǧyen, tweddařen, twattun, tadfen ijj deg wenneɣni, tejjan amcan nsen, niɣ azwar i wawařen n midden, ař ami yiweḍ umawař n Tmaziɣt ɣar waddud i di yeǧa deg wakud n yiḍa. Sennej i manaya, adaf n wawařen n midden deg umawař n Tmaziɣt aqa t ɛad war izgenfi, war ibedd. Danita xseɣ ad iniɣ aqa mařa war kkaren imesnawen Imaziɣen x iḍaren nsen ad sbedden tsunami n wawařen n taɛrabt, ad yass ijj n wakud war ntiff awařen n Tmaziɣt i zi ɣa nessiweř jaraneɣ. Ad naff ɣir tiɣri n (řḥarf) [n] i zi nesseřsaq jar wasmawen d wawařen, amecnaw jar wawařen n taɛrabt danita ɣar zzat: “ttijara [n] twajar”, “lmalik [n] řmusakin!” Uca ad yeqqim [n] itmuṭṭi zi tuylat ɣar tennɣni, amecnaw [n] jar wawařen n tseppanyut: “Tapa [n] buqrunis ”, “barra n buqadiyyu”!! Niɣ...

read more

Ait Said*, ad negg afus deg ufus, ad nemsawaḍ, ad nmun….

Posted by on 7:45 pm in Columns, De Rif | 0 comments

Ait Said*, ad negg afus deg ufus, ad nemsawaḍ, ad nmun….

Vingt ans Déjà, aydud aɣarim (la societé civile) innecmet s txecfin n imdebbaren n řmexzen amaḍal. Bdant tmesmunin txarṣent min ɣa ggent. Ca ibda isyama tizizwa, ca ibda isxinctir di řbayem, ca ibda isyama iɣarwaḍ, ḥed nneɣni ibda isɣara taɛraft ḥuma ad ksen taqubbanect zeg webrid! ad smunen iwdan war issinen ad arin niɣ i inni war issinen ad ɣaren iřes n midden! Iřes nsen- tatlayt tayemmat- ttun tt, axmi nettat war xafes bu Arebbi. (Tekksen taɣyuři s taɣyuři) Uřa d timesmunin n Europa i tuɣa, deg wakud n zic, isɣuyyun x tesɣart n yewdan dewřent řa nitnti nnuffarent di tasyumi (ttenmeyya)! Min xef tuɣa urezzun iwdan n zic d min xef urezzun inni n yiḍa imsebḍa x waṭṭas. Iwdan n zic tuɣa tmunen, teggen afus deg ufus s Twiza, ina n yiḍa teggent s l’internet. S uya, ixeṣṣ ad nessen aqa war nzemmar ad nesbedd garra di Afɣanisatan s (les militants n) l’internet niɣ s wudem-n-wedřis (Facebook). Maca s Twiza n Imaziɣen di tmurt n Tmezɣa nzemmar, ticti n wadday, ad nesbedd atmun i wnaraǧ (ajjar), niɣ ad nfaren Amɣar i ɣa issiwřen s yisem n weydud. Aṭṭas war iǧi ca drus i itwazemmaren ad itwagg s Twiza n Imaziɣen. Mařa narr d zman n Twiza, niɣ -ad nini ejj- ad narzu mayemmi tweddař war teqqim, ad xafes nesseqsa amẓyan d umeqqran, awtem, tawtemt; ticti n wadday, ad nemsawaḍ aked iwdan imeqqran ḥuma ad nessen tidett n Twiza (sans rémunération) d mammec iǧa teggen imarawen (ancêtres) nneɣ deg ussan n zic. S uquḍeḍ n wawař, ixeṣṣ war ntettu ca aqa aked umadaf n “bilad lmexzen” i tweddar Twiza n Imaziɣen di tmurt n Arrif, smun akides argab n Twiza di teqbič n Ayt Sɛid. Mařa nedweř ɣar umezruy, nzemmar ad nini aqa agles (antiquity) niɣ statue quo n Ayt Sɛid imradas u iqqen ɣar weẓwar n umezruy d tɣerma (civilisation) n umenkud (empire) n Tmezɣa. Umi sseqsiɣ x teqbič n Ayt Sɛid, nnan ayi aqa qqarent i Dar kebdani, Amejjaw, Ayt mact, d Tazaɣin. Di twařat-a war ggureɣ ad ssiwiřeɣ ca x min nnan imezrayen x umezruy n Ayt Sɛid, maca xseɣ ad mmuṭyeɣ ḥuma ad ssiwřeɣ x min imsaren di Řkebdani deg wass n 14 zeg uyur n 7, deg useggʷas n 2012. Qbeř anebdu, yus ayi d ijj n e-mail itettar zeg iwdan n Ayt Sɛid, awtem d awtemt, ad nyarwen ass n 14 n uyur n 7, ad munen ḥuma ad ssiwřen x min zemmaren ad ggen ayt n tmurt i tmurt nsen, ad ssiwřen x waddad n teqbič. Umi ikkar ubarreḥ, ijja ayi ad dewřeɣ ɣar tmettisent (sociologie) n teqbič, d wedřis n Pennel (A country with a government and a flag: the Rif War in Morocco, 1921-1926, ḥuma ad ɣari tiři ijj n txarriṣt x umezruy n waydud n Arrif. Marra Ayt Sɛid ssnen aqa din ca n yewdan, zeg inni iǧa izzenzen taqbič i Wseppanyu, aqa yen ɛad ssarsen afus nsen x wagřa n teqbič, ḥewwsen timura n midden, kemmřen ɣeǧřen dewřen ḥekkmen! Nec tɣiř ayi, ad nessiweř uřa x manaya, maca manaya tuɣa t ɣari -d terja waha- qbeř i ɣa yawḍeɣ ɣar uqidun! Iwḍeɣ ɣar Řkebdani zic, nekka zzat i wendrar (furbo) n tcamma, nufa ayenni mani iwḍen ssewjaden tiɣawṣiwin ɣar wazzay n uqiḍun. Xseɣ ad ziyyareɣ x třemmizta (opportunité)...

read more

Wi yexsen ad yini yini

Posted by on 3:20 pm in Columns | 0 comments

Hegel (1770-1831) yarra tiɣit i wmezruy xenni yufa aqa marra timegga (facts) d wudmawen n izeǧifen imeqqranen (great personages) deg umezruy ameḍlan itɛaqqab d tnayen n twařatin di tudart n uydud, maca ittu ad yarni aqa twařat tamezwarut igga amecnaw takesna (tragedy), twařat wis tnayen igga amecnaw tiseḍḥac.

read more

Wi yexsen ad yini yini

Posted by on 10:48 am in Columns | 0 comments

Ca n twařatin tedhiceɣ xmi teṣřiɣ ca n yewdan ssawařen x tusna n Lmeɣrib. Zeg wami d udfen waɛraben ɣar tmurt nneɣ, nitni nettyen,

read more

Facebook

Twitter