Mijn voet, zet u in beweging!
Wij gaan op naar de bergen,
om de woorden te verzamelen,
de woorden die we niet meer kennen.
Wij zullen ze zeven
en nog eens zeven, tot zuiverheid.

Laat maar opkomen hij die beweert
dat het Berbers heeft afgedaan.
Ons Berbers is een taal.
Zij kan verheffen, zij kan vernederen.

hij vroeg de imams,
maar hun antwoord begrijp hij niet.
hij vroeg de scholieren en de studenten.
‘de boeken zijn leeg’ zeiden ze,
‘in de boeken staat de geschiedenis van Fransen en Duisters,
van Engelsen en Amerikanen,
en de geschiedenis van de trollen van deze tijd:
een geschiedenis die een haan een kiekendief maakt.
o Ziyaan, dit is alles wat er is, deze geschiedschrijving:
ze maakt geen gewaag van Abdelkrim,
Ze wijdt geen woord aan Anoual en Dhar Oubarran.

Ziyaan begreep er niets van al hun gepraat.
stad en land ging hij af,
geen plaats hield hem vast.
alsof hij een doorn in zich droeg.
hij ging de mensen langs om hen te vragen
over de gebeurtenissen van de voorbije tijd.

zijn grootouders waren erbij.
naar hen ging hij toe met de vraag:
wie is Abdelkrim?
wat is er gebeurd in Anoual en Dhar Oubarran?

zijn grootmoeder sprak, haar lippen trilden.
tranen als granaatappelkorrels vielen uit haar ogen
en kwamen samen op haar kin.

‘Abdelkrim, mijn kleinzoon was een klaproos
die groeide in de harten van de mensen.
Abdelkrim, mijn kleinzoon, was de maan temidden van de sterren.
Abdelkrim, mijn kleinzoon, was een heldere bron,
waaruit ouderen, jongeren en kleine kinderen drinken’
tranen beletten haar het spreken en grootvader nam het woord:

‘Abdelkrim, mijn kleinzoon, was een boom,
en wij waren de wortels.
Abdelkrim, mijn kleinzoon, was een imam,
en wij waren de leerlingen.
hij heeft ons de wegen onderwezen die leiden naar het goede leven.
Abdelkrim, mijn kleinzoon, is niet een van die hedendaagse imams
die op hun buik kruipen als slangen,
hun aandacht op hun bord gericht,
op datgene waarmee zij hun darmen kunnen vullen.
Abdelkrim, mijn kleinzoon, gaf zijn leven
voor het recht van de armen,
op iedere plaats waar zij zich ook maar bevinden.
Abdelkrim, mijn kleinzoon, is niet als die hedendaagse trollen:
met in de ene hand een dolk, in de andere de koran
hakken ze handen af voor het stelen van en stukje brood.
zelf roven ze het vloeibare goud.
hun pelgrimage voert hen naar het Zwarte Huis
dat zich in Amerika bevindt.
ze melken het bloed van de broederschap en drinken het in glazen.
Ze gaan huwelijksbanden aan met Amerikanen en zionisten.
Abdelkrim, mijn kleinzoon, nam het niet
dat ons land werd verdeeld door vijanden van over zee,
de Spanjaarden, de Fransen en de Italianen.
ga, mijn kleinzoon, vraag het de sterren!
ga. mijn kleinzoon, vraag het de bergen, vraag het de dalen!
zij hebben alles gezien, zij zijn getuige geweest,
zij hebben het meegemaakt.

Zij hebben Abdelkrim gezien op zijn paard
met zijn geweer aan zijn borst.
zijn kinderen stonden op,
verenigden zich als vingers aan een hand
en kwamen toegesneld.
alom rezen zij op, van jong tot oud.
de een bracht geweren mee, de ander sikkels.
de Spanjaarden werden in het nauw gedreven en omsingeld.

de vrouwen susten de geschrokken kleintjes
en bereiden schalen tarwegries.
ze repten zich jubelend over de velden
en zongen de verzen over de strijders van Dhar Oubaran.
ga, mijn kleinzoon, vraag het de sterren!
ga, mijn kleinzoon, vraag het de bergen, vraag het de dalen!
zij hebben alles gezien, zij zijn getuige geweest,
zij hebben het meegemaakt, overal.
vraag het de berg van Anoual die zich verheft in Temsaman.
hij beleefde een grote krijg!
bij duizenden werden de Spanjaarden
door een handvol mensen ingemaakt.
daar is het dat Silvestre verbijsterd stond en zijn officieren met hem.
wie ze te pakken kregen wachtte het graf,
wie vluchtte werd opgeslokt door de ravijnen.
ga, mijn kleinzoon, vraag het de sterren!
ga. mijn kleinzoon, vraag het de bergen, vraag het de dalen!
zij hebben alles gezien, zij zijn getuige geweest,
zij hebben het meegemaakt!’

Ziyaan kreeg kippenvel van hoofd tot voeten
en zijn aderen werden te nauw voor zijn hete bloed.
hij liet zijn grootvader achter
en trok verder over bergen en dalen.

Op een nacht was Ziyaan moe gaan liggen
en hij keek naar de sterren.
tussen slapen en waken verscheen Abdelkrim
die hartverscheurende woorden tot hem richtte:

‘Ziyaan mijn zoon,
jullie zijn beland in een slechte tijd.
het is verkeerd met jullie afgelopen!
jullie kommer doet mij pijn in mijn graf.
jullie zijn als slaven geworden,
die worden verkocht op de markten.
het land, jullie moeder, uitgehold door slangen,
huilt als een vergeten weeskind op een feestdag.

sta op, mijn kinderen, verlaat de grotten,
verander de tijd,
voordat de wolven jullie verslinden.
ruk de oleander uit en steek de distels in brand.
plant bloemen en maak de granaatboom rondom onkruidvrij.
wet de sikkels voordat ze verroesten.
hoelang nog willen jullie doorgaan met vallen en opstaan,
met het nemen van verantwoordelijk
en het ontlopen ervan?’

Uit Strijdkreet van de aarde van Ahmed Essadki

ooit hoedde zij het vee
met een herdersjong
die de herdersfluit speelde.
zij vermaakten zich met de tixxamin-spel, (lees het als: tikhammin)
zij vertelden elkaar verhalen.
totdat op een zekere dag,
een vermogend man haar hand kwam vragen.
hij kocht haar met een kostelijke dis,
hij kocht haar met rijkelijke geschenken.
toen de bruiloft voorbij was,
begon hij haar te mishandelen.
hij mishandelde, mishandelde,
tot hij haar tenleste
verjoeg bij het ochtendgloren.
het arme schepsel
raapte haar spullen bijeen
en verliet het huis.

‘o moeder, ik wil me in zee storten.
vader heeft mij verkocht voor een suikerbrood!
ik ben een levende mens,
ze hebben over mij onderhandeld
als over een beest.
o moeder, ik wil mij in de put werpen!
ze hebben mij verkocht,
ze hebben mijn hart verkwanseld!
waarom gaat mijn zon schuil achter de wolken?’

Uit Reikend naar het licht van Elwalid Mimoun

Fatima huppelt van vreugde, en zo ook Hemmadi.
zo lang strijden zij al een verloren strijd tegen de armoede!
met veel moeite komen zij tot het middagmaal.
een avondmaal kunnen zij wel vergeten!
Mas`oed is hun hoop; hij zal opgroeien en de tuinen bevloeien;
hij zal zorgen voor hun zusters op de dag van hun huwelijksfeest!

hoeveel dagen en nachten heeft Fatima Mas`oed verzorgd!
hoeveel zorgen heeft zij gedragen, hoeveel bitterheid heeft zij geslikt!
ze heeft kruiken water en bossen hout op haar ruf getorst
terwijl Mas`oed bungelde aan haar nek;
ze heeft hem beschemd tegen mazelen, kinkhoest, de bof,
tegen geesten, heksen en het boze oog.
hoeveel wegen heeft Fatima gelopen
omhoog langs de greppels, omlaag langs de oevers!
ze heeft niet nagelaten de fqih’s te raadplegen,
de zieneressen en de maraboets;
ze heeft gewaakt over Mas`oed: bloem ontloken tussen distels
op een land dat door jakhalzen is ondermijnd.

Mas`oed groeide op en het was al ellende wat hij zag.
wat de ogen zien ligt buiten het bereik van de handen!
zijn voeten trappen op stekels van cactussen.
in de wegen wachten hem kuilen.
de waterputten zijn peilloos en de touwen ontoereikend.

Mas`oed groeit op tot een jongeman
vanaf de jeugd aangetast door knagende zorgen.
vader Hemmadi is slaaf, verkoopt zijn zweet:
de ene dag is hij sjouwer, de andere visser,
dan weer is hij dagloner op het veld of werkt hij in de bouw.
vaak hangt hij werkloos rond in koffiehuizen en telt hij zijn zorgen.
in de nacht vormen de zuchten zijn kussen.

uitputting zoog het merg uit zijn botten.
honger nestelt zich in zijn huis.
in zijn ogen is zand gestrooid.
zijn mond is gesnoerd door angst.
Mas`oeds hart is een gloeiend stuk kool
dat zijn borst verbrandt.
hij zit gevangen als een vleugellamme vogel
tussen de loodrechte wanden van een kloof.

de zon is onder, de maan verdwenen.
Mas`oeds dagen en nachten vloeien in elkaar over.
alles is bitter geworden, veranderd in oleander.
zijn geduld is op, hij is het wachten beu:
hij pakt zijn tas en trekt de wijde wereld in!

Fatima heeft hij achtergelaten
huilend, schreeuwend, en op haar bovenbenen slaand:
‘o mijn zoon, mijn Mas`oed,
weggeworpen als een steen!
de appel van mijn ogen
liet mij alleen achter op de bodem van de put!’

de wind heeft Mas`oed meegesleurd,
neergeworpen in vreemde plaatsen.
zijn dagen zijn overvloedig, vermorst over de straten.
hij heeft gezocht naar familieleden,
niemand heeft hem aandacht geschonken.
de minst erge van hen zegt: ‘vergeet me maar!
heb ik je soms een telegram gestuurd?
heb ik je soms gezegd “kom bij mij”?’

iemand heeft hem een haadj gewezen en gezegd:
‘hij verhuurt bedden, dat je geen papieren hebt is geen probleem.’
Mas`oed is platzak, ‘leen mij geld!’ smeekt hij zijn verwanten.
steevast is het antwoord dat hij hoort:
‘op het moment kan ik niets missen, kom een andere keer!’
Mas`oed neemt zijn tas en trekt van het ene koffiehuis naar het ander.
vervuld van schaamte schooit hij een schamel bedrag bijeen.
hij betaalt de haadj de huur van die maand
en hij krijgt van hem een krakend bed
dat hem in ean nacht tijd een scheve nek bezorgt.
de matras tinkt, de deken is te kort.
al vriest het buiten dat het kraakt, de kachel blijft uit.
‘je hebt het maar te nemen,’ zegt de haadj, ‘het gas is niet te betalen.
als het jou niet bevalt, ga maar iets anders zoeken!’
ik zeg je waar het op staat, dat we later geen ruzie krijgen!’
Mas`oed stopt alles weg in zijn hart en legt zich erbij neer.

Mas`oed vraagt de mensen waar werkt te vinden is.
‘pak de fiets,’ zeggen ze, ‘zoek ik de tuinderijen,
kam de straten uit, durf te vragen en wees niet verlegen.
als de baas op je scheldt versta je het toch niet.
kijk uit dat de waakhonden je niet te grazen nemen
als je politie ziet loop je door en doe je of je neus bloedt,
anders ben je er gloeiend bij en
schoppen ze je met een laissez-passez naar Casablanca!

daar is je dossier je al vooruitgegaan en krijk je ervan langs
met de stok: de politie is daar Marokkaans!’

Mas`oed knoopt hun woorden in zijn oren en volgt hun advies.
voor dag en dauw is hij uit de veren
om zich bij andere werkzoekenden te voegen.
het wemelt ervan, het lijken warempel wel sprinkhanen!
hij zegt bij zichzelf: ‘onmogelijk dat ik iets vind!’

hij neemt een zijpad naar een tuin en vraagt naar de eigenaar.
tijdens het wachten pijnigt Mas`oed zijn hersens
zoekend naar die ene zin:
‘meneer.. ikke.. werk.. zoeke..’
een boze blik wordt hem toegeworpen.
een vinger verwijst naar een andere tuinderij!

hoeveel dagen heeft Mas`oed zo gelopen, dag in dag uit,
eer hij op een werkgever stuit!
nauwelijks gebaart hij met zijn hand of het is:
‘maandag beginnen!’

de eerste dag is hij verbijsterd door de werkdruk.
in wedijver jagen de knechten de werkdruk op.
hij is verbaasd over het wezen dat god geschapen heeft:
een mens als een elektrisch aangedreven machine!
zouden zij uit vrije wil zo sloven?
‘opschieten!’, brult de baas…

dagen komen en dagen gaan; Mas`oed is een verworpene.
hij stapt in kuilen, keer op keer valt hij neer en krabbelt weer op.
de ene dag snijdt hij bloemen, de andere dag veegt hij flats.
hij kan het niet meer dragen, de uitputting heeft hem aangetast.
hij denkt over papieren. toegangspoort tot het geluk.
trouwen moet ieder mensen, vroeg of laat!

hij gaat naar een haadj en vraagt de hand van Saida.
‘vijftienduizend gulden of wegwezen!’ is het antwoord dat hij krijgt.
het hart van de haadj is dood, in zijn koffer heeft hij het begraven.
als een gevoellozen klomp vlees gaat hij door de straten.
in de moskee beukt hij zijn voorhoofd tegen de grond de ganse dag.
zijn dochter is voor hem handelswaar.
hij wil haar te gelde maken,
om een tweede vrouw te kunnen nemen,
naar het goede voorbeeld van de profeet:
Jamila, een jonge blom.
‘het oude mens vertikt het om te luisteren;, zo vertelt hij rond,
‘met haar valt werkelijk niet te leven!’

Mas`oed aanvaardt het voorstel van de haadj
en buigt instemmend met het hoofd.
hij schudt zijn portemonnee leeg en viert het huwelijksfeest
zonder zijn moeder, die altijd slaapliedjes voor hem heeft gezongen,
zonder zijn vader, die altijd voor hem heeft klaargelegen.
zijn zussen hebben geen henna gestampt en geen tamboerijn gespeeld!

de eerste dag al krijgt hij spijt van zijn daad,
zijn leven is een hel geworden.
hij vraagt zich af wie het huwelijk zou kunnen redden.
is er iemand die hemel en aarde zou kunnen samenbrengen?
Mas`oed is opgegroeid met bendier-spel en Ralla-Boeja-zang.
Saida houdt het op Michael en Madonna!
ze zitten tot over hun oren in de knoei:
‘de stamper blijft steken in de keel van de spreeuw’.

ze houden het niet vol en gaan uit elkaar:
elk vervolgt zijn eigen weg.
Mas`oed pakt zijn tas en stort zich in de bars.
hij blust zijn verdriet net het legen van glas na glas.
het gescheiden zijn van zijn land is een doorn in zijn hart.

‘jongen, ik ben de dochter van de bergen.
ik woon niet in paleizen,
ik slaap niet tussen zijden lakens,
ik eet de buit van de jacht,
ik drink uit de rivier,
ik slaap in de heuvels temidden van de gazellen.’

‘o meisje, jij hebt het leven begrepen!
jij leeft als een patrijs die is opgegroeid in de wilde natuur.
de vrijheid is jouw deel, meisje!’

‘de zon gaat onder,’ sprak zij
‘het is tijd om heen te gaan.’
en zij verdween met haar gazellen achter de heuvelrand.
diepe sporen liet zij na in mijn hart.
dagen noch maanden zijn bij machte ze weg te vagen.

Uit Reikend naar het licht van Elwalid Mimoun