Pages Menu
TwitterRssFacebook
Categories Menu

Posted by on May 19, 2012 in De taal | 0 comments

Tutlayt n Tmaziɣt di tallunt d wakud

Zi tɣawsiwin iqesḥen deg wazzay n tutlayt n Tmaziɣt, ntaff aseqsi x wakud ass mani tebda tutlayt ad tesscen ixf nnes sennej i tmurt n Tmezɣa.  Deg iyyara ( 1), ad nessiweř x tutlayt i icarfen jar tallunt (space) d wakud (time). Iwdan i izedɣen deg ijj n wemcan, deg ijj n wakud, itiři ɣarsen ijj n tutlayt tcarc. Nzemmar ad nini aqa d amcan i iteggen udem i weydud. X uɣezdis nneḍni, aydud itegg řa netta udem i wemcan. S uquḍeḍ n wawař, tutlayt war tzemmar ad tezḍeɣ barra i tallunt d wakud. Ḥuma ad nedweř ɣar isuraf imenza, asurif awarni asurif, ɛad war das izemmar uřa d ijj. S uya i ɣa idareɣ min itwazemmaren deg iyyara.

Am mammec tessnem, tutlayt tegga amecnaw tisit, tesscana udem n wenni i tt issawařen. Aḥenjir niɣ taḥenjirt tessawař Tmaziɣt temsebḍa x tenni issawař wenni ameqqran.  Afeǧaḥ, Tmaziɣt nnes war tarwis ca di tenni issawař uḥeffaf. Tmaziɣt i tessawař temɣart war teǧi ca am tenni issawař urgaz. Tmaziɣt nni issawař řefqi n temzida temsebḍa x tenni issawař wenni d iyemmaren iseřman zeg ilellen (řebḥurat). S wawařen nneḍni, Tmaziɣt i ǧa issawař Massinissa war teǧi ca d tenni i issawař buḥeddu di Arrif.

Mři marra yina i d idareɣ sennej war triggʷiḥen ɣar tudrin nsen ɣar tmeddit, ad tafed ijj war issin min iqqar wenneḍni. Sennej i manaya, Tmaziɣ n zic temsebḍa x tenni n iḍa.2 Aqa din imucan ɣir ad teẓwiḍ iɣzar (n carḍ) ad tafed awařen msebḍan. Mařa nugur zi dcar ɣar temdint, ad naff ɛawed ssawařen din ijj n Tmaziɣt nneḍni. Da i temsagarent tutlaytin, da i itessen utarras aqa awařen nnes war ǧin ca kif-kif aked wawařen n midden.

Aqeřɛi iḍeḥḥec x wawařen n ‘urifi’ (amecnaw: aqa ǧa ǧiɣ, tẓarred řḥajja …), niɣ x (wawařen n ) ucebdan (amecnaw: aɛelɛul. azubayyu, aḥufi). Amec txarṣeɣ nec, asḥundart n weɣyul ɣares řhemmet uřa tadeḥḥact x ijj n wawař n Tmaziɣt.  Mři itwassen wemcan ɣares ɣar Tmaziɣt (d min xafes ikkin n tamara) ad iři war ttifed ijj iḍeḥḥec x wenneɣni.  Arni xafes, inni ɣar iǧa tutlayt tuɛřa -ɣarsen annaz (prestige), ssawařent igiman n yewdan (lemlayen), ɣarsen tasekla, imawařen, idřisen n tjerrumt, tasegmisent (pedagogy) n tɣuri, marra manaya -war ssexsarin řxadar i ḥedd.  Amsebḍi n wawařen jar dcar d dcar, niɣ  jar tendint d tendint nzemmar ad ten nessidef aked wazzay umi qqaren ‘regional variation’.  Din wi das iqqaren i manaya aqa (ɣarsen) awař ifareɣ, niɣ Tmaziɣt nsen tegga ca neddeg!

Mařa negga tamawina (remarks) di tzeřɣa (řqařeb) n tallunt d wakud n tutlayt,  ad naff, niɣ ad nessen: manis cek {waar je vandaan komt}, amcan niɣ dcar mani teymid. Mařa txemřed awařena ijj n 500 n iseggʷusa, uca tesseqsid ‘ames-n-ilsi’, ad tesned akud n wawařen, xseɣ ad iniɣ zman nsen.

S minzi war nzemmar ad nini aqa tantala* n wemcanin ḥsen zi tantala n wemcana, maca nzemmar ad nini aqa: tallunt d wakud i ijjin awařen ad twazeryen ammu.

S weḍfar


1 Language in space and time.

2 mittus => muttus=> bu yiḍeṣ; abaw => baw; idurar =>jbula!!!

* = Dialect

Facebook

Twitter