Siwa is met bussen bereikbaar, vanuit Cairo of vanuit Alexandria. Vanuit Alexandria rijdt de bus langs de Middellandse Zeekust tot Marsa Matruh en daar vandaan richting het Zuiden de woestijn in. Het landschap verandert plotseling in een droge eenzame vlakte zonder bomen of struiken. Geen wonder dat indertijd Alexander de Grote op zijn weg naar Siwa hopeloos verdwaald is.

De verrassing is groot als na een lange reis onverwachts de vruchtbare, met palmen bedekte oase verschijnt. Het lijkt wel een paradijs. Het woestijnplateau omgeeft de oase met rotsen die tot 200 meter hoog zijn, maar de laag liggende oase is dicht begroeid met ontelbare bomen en planten. De oase is 82 kilometer lang, en op het smalste stuk 9, op het breedste deel 28 kilometer breed.

De oudste stad Siwa lag rond een rots met bovenop de beroemde orakeltempel. Het orakel van Siwa was in de Oudheid zo bekend, dat Alexander de Grote de vermoeiende reis ondernam om het orakel te raadplegen. Hij werd als de “zoon van God Amon” geprezen en was er zeer gelukkig mee.

In 1203 werd een nieuwe stad gebouwd op een andere rots in de buurt van de tempels. Een stevige muur beschermde de bewoners en een strenge controle aan de stadsmuur zorgde ervoor dat vrouwen binnen de muren bleven. De oude stad was uit met zout gemengde kleistenen opgetrokken. Volgens de bewoners regent het in Siwa maar één keer per jaar, maar dan zijn de buien zo hevig, dat ook toen al ieder jaar meer delen van de oude stad instortten In 1826 begon men stevigere huizen buiten de muur te bouwen. De oude stad is nu vrijwel onbewoonbaar maar je kunt er nog wel in rondwandelen. Het huidige Siwa ligt aan de voet van de oude stad.

Oude en nieuwe stad Siwa

Uit de Oudheid zijn documenten bekend waarin over 1000 waterbronnen geschreven wordt die in de oase lagen. Vandaag zijn het er minder, maar nog altijd rond de 280. Deze bronnen zijn omgeven door vruchtbare tuinen met palmen, olijfbomen en verschillende fruitbomen. Ook groenten worden in vele soorten geoogst. Het beroemdst is Siwa voor zijn vele soorten lekkere dadels.

Naast fruit en groenten staat ook de kunstnijverheid op een zeer hoge pijl. Vele verschillende soorten manden en potten verbazen de bezoekers. Voor ieder doel bestaat een andere vorm. Vrouwen dragen kleding met gekleurde linten en franjes. Vooral beroemd zijn de zilveren broches, hangers en kettingen. Meestal zijn ze groot en sommigen hebben een rituele betekenis. Vrouwen dragen hun juwelen allemaal tegelijk. Gelukkig is het ook toeristen toegestaan om deze Bedoeïenensieraden te kopen.

Deze zilveren hangers, al-Salhaat genoemd, wordt door de vrouwen in Siwa meestal met 6 stuks tegelijk als halsketting gedragen.

Fietsen door de Oase:

De bezienswaardigheden in de oase zijn het beste per fiets te verkennen. Wie geïnteresseerd is in sporen van de Oudegyptische beschaving, vertrekt op de fiets meteen naar de “Adrar n Rmewt” (de berg van de dood). Van de voet tot de top van deze heuvel zijn rondom rotsgraven in deze berg gehakt. De vroegste tekenen van een Oudegyptische cultuur zijn pas uit de 26^e Dynastie (663-525 v. Ch.). Er moeten in die periode vele beschilderde graven bestaan hebben. In de huidige tijd zijn nog maar slechts 4 beschilderde graven bewaard gebleven en alle graven van de hele berg werden in de loop van de tijd opengebroken en leeg geroofd. Dit begon al in de Romeinse tijd. De Romeinen hakte in sommige graven zonder pardon Oudegyptische muurschilderingen weg om in de berg zijgangen te houwen voor hun familiegraven. Ook uit 1800 zijn reisverslagen bekend van toeristen die de graven en de mummies zwaar geschonden aantroffen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog in 1940 zocht de bevolking van Siwa bescherming in de berg en door deze bewoners werden de laatste resten van antiquiteiten geroofd en in Alexandria verkocht.

Een mooie tocht door de oase leidt naar de orakel-tempel, een soort vesting op een hoge rots. Een smalle gang loopt rond de tempelruimte. Hier konden de priesters zich schuil houden en door spleten in de tempelmuur het orakel verkondigen. Het uitzicht over de oase is vanaf deze tempelberg schitterend.

Van de Amuntempel, vlak bij de Orakeltempel, staat nog alleen één muur midden tussen dadelpalmen. Op die muur staat een uitgebreide Oudegyptische tekst, geschreven in hiëroglyfen, Er zijn ook drie rijen van goden op deze muur afgebeeld.

Amuntempel

Even verderop is de bron waar volgens de verhalen Cleopatra verkoeling zocht. Het is heel stil hier. Het water is diep en donker en er stijgen dreigende bubbels uit de diepte op.

Naast de bron van Cleopatra vindt men in de oase nog verschillende andere bronnen met tuinen erom heen. Ook deze zijn open voor bezoekers om te wandelen of om te zwemmen. In het Westen van de stad is er een tuin met een bron waar tegen de avond hele families uit de stad naar toe trekken om van de koele avondlucht en van de zonsondergang te genieten. De gezelligheid van de vriendelijke mensen, de spelende kinderen en het prachtige licht van de zonsondergang laten een onvergetelijke indruk achter van deze bijzondere oase.

Bibliografie:

Fakhry, A. Siwa Oasis (Cairo, New York 1973).

Osing, J. “Siwa”, Lexikon der Ägyptologie 5, ed. W. Helck, E. Otto (Wiesbaden 1984) 965-968.

(Fotos, M. Kuhn)

(Dr. Magdalena Kuhn is Egyptoloog in Leiden)

Liste des publications de
l’Institut Royal de la Culture Amazighe

1.    Standardisation de l’amazighe
2.    Initiation  la langue amazighe
3.    Vocabulaire de la langue amazighe
4.    Structures morphologiques de l’amazighe
5.    Lexique amazighe de géologie
6.    Transitivité et diathèse en tarifite
7.    L’amazighité dans l’audiovisuel national
8.    La nouvelle grammaire de l’amazighe
9.    Patrimoine et musées au Maroc
10.    Contributions à l’étude de la culture amazighe, en hommage au Recteur Mohamed Chafik
11.    Tirra : aux origines de l’écriture au Maroc
12.    Chants de mariage : fonds de sentences
13.    Droit et société au Maroc
14.    La place de la traduction dans le maintien d’une langue
15.    La littérature amazighe
16.    Etudes anthropologiques en Anti-Atlas occidental: Lakhsass
17.    Asekkif N inzâden
18.    La presse amazighe : états des lieux et perspectives d’avenir
19.    Répertoire des travaux de recherche sur l’amazighe (1)
20.    La résistance marocaine à travers l’histoire ou le Maroc des résistances (2 tomes)
21.    Tatouage de la mémoire
22.    The memory imprint
23.    Tatuaje de la memoria
24.    Treinta y tres siglos de la historia de los imazighen (bereberes)
25.    A brief survey of thirthy-three centuries of amazigh history
26.    Amazigh Words and Things
27.    Graphie et orthographe de l’amazighe
28.    Les bijoux
29.    Irguiten
30.    La typographie entre les domaines de l’art et de l’informatique
31.    La théorie musicale simplifiée
32.    L’efficience des processus de production des compétences entre employabilité et cohésion socioculturelle
33.    Contribucion al estudio del derecho consuetudinario beréber marroqui
34.    Las canarias prehispánicas y el norte de África
35.    Tada chez les Zemmours
36.    La culture populaire et les défis de la mondialisation
37.    Phonologie de l’amazighe
38.    Le spleen de Paris
39.    Vocabulaire des médias
40.    Vocabulaire grammatical
41.    L’environnement oasien face aux mutations économiques et sociales : le cas de figuig
42.    Les types poétiques amazighes traditionnels
43.    Traduction et enrichissement d’une langue
44.    L’amazighe dans l’Oriental et le Nord du Maroc : variation et convergence
45.    Néologie et terminologie grammaticale amazighe
46.    Asaru n umiyn
47.    Asinag 1
48.    Asinag 2
49.    Asinag 3
50.    inuçaë
51.    Asfafa n twngimt
52.    Izrman n tadjst
53.    Tinitin
54.    Tannirt
55.    Ti^q^qt
56.    Cidva, widva, mavivda
57.    Amucc abëbac
58.    Avëäa d tvëäayt
59.    Tizlatin inu
60.    Iskkiln n tfinav
61.    Tagllidt n ayt uflla
62.    Agldun am^ççan
63.    Tisurifin
64.    Tiram n tmazirt
65.    Iïïu tagujilt
66.    Ikfaë anaçur
67.    Awlk amarir
68.    Iddr anlmad amaynu
69.    Insi d wuccn
70.    Tahruyt iran ad tg uãkay
71.    Yaçiä d wuccay
72.    Iddv nn yav yinsi anu
73.    Afgan d ulåmaä d insi
74.    Izm d wuccn d tvyult
75.    Sawlat s tmazivt
76.    Tisiskilt
77.    Tigigilt mm tallunt
78.    Iklan n mggu
79.    Istis n tmurt
80.    Imma
81.    Tamssumant
82.    Asalay amaziv
83.    Asif ihidjn
84.    Tamawalt inu tamzwarut
85.    Tawuri tuf
86.    Arbatn d wasif
87.    Tarwa n tmurt
88.    Ut a ançaë
89.    Tizlatin
90.    Tipija
91.    Avlyas
92.    Tidrin n wussan
93.    taïfi n wurar
94.    amlala d i^xfawn nnx
95.    قصور ومسالك جبل نفوسة
96.    القانون العرفي الريفي
97.    نماذج من أسماء الأعلام الجغرافية والبشرية المغربية
98.    نقائش معهدات السلام بين البكوات الأمازيغ والرومان في موريطانيا الطنجية
99.    تاريخ التعليم بالمغرب خلال العصر الوسيط
100.    المصطلحات الأمازيغية في تاريخ المغرب وحضارته (الجزء الأول)
101.    المصطلحات الأمازيغية في تاريخ المغرب وحضارته (الجزء الثاني)
102.    المخطوط الأمازيغي: أهميته ومجالاته
103.    الواحات المغربية قبل الاستعمار “غريس نموذجا”
104.    مدخل إلى اللغة الأمازيغية  (الطبعة الأولى)
105.    النار والأثر
106.    الأستاذ على صدقي أزايكو: الراحل الحاضر
107.    تاريخ الأدب الأمازيغي مدخل نظري
108.    البيئة بالمغرب معطيات تاريخية وآفاق تنموية
109.    الغزل في الأغنية الأمازيغية
110.    أخبار سيدي ابراهيم الماسي
111.    طقوس وعادات أهل ابزو
112.    مهرجان ءيمعشار بتزنيت
113.    أعراف قبائل زايان
114.    شعرية السرد الأمازيغي
115.    دراسات في الفكر الميثي الأمازيغي
116.    آيت عطا الصحراء وتهدئة آفلا-ن-درا
117.    المبدعون بالأمازيغية في الدار البيضاء – الفنان احيا نموذجا –
118.    المرأة والحفاظ على الثرات الأمازيغي
119.    المجموع اللائق على مشكل الوثائق
120.    كوكرا في الميثولوجية الأمازيغية
121.    أحاديث هيرودوث عن الليبين (الأمازيغ)
122.    دليل الرسائل والأطاريح المنجزة حول الريف الأوسط
123.    معجم الإعلام
124.    معجم اللغة الأمازيغية
125.    رباعيات عمر الخيام باللغة الأمازيغية
126.    تدريس تاريخ المغرب وحضارته: حصيلة وآفاق
127.    الرمزية في الشعر الأمازيغي
128.    الدولة والمجتمع في العصر الموحدي
129.    مدخل إلى اللغة الأمازيغية (الطبعة الثانية)
130.    خط وإملائية الأمازيغية
131.    تاريخ الاستعمار والمقاومة بالبادية المغربية خلال القرن العشرين
132.    حركة الشيخ يحيى الحاحي وقيام إمارة تارودانت

Dit is dan ook een uniek werk geworden. Er is nauwelijks geschreven over het leven in het Rif begin jaren zestig, althans niet in roman vorm en zeker niet over de Riffijnse Amazigh vrouwen. Dit boek geeft dan ook een prachtige kijk op hoe de vrouwen toen leefden, over wat hun bezig hield en hun gevoelens en angsten. Inclusief 40 prachtige foto’s uit die tijd en een zelfgetekende kaart van het gebied.

Maar hoe moeilijk en hard het leven toen ook was ze was zij en haar man waren verknocht geraakt aan het gebied. Groot was hun schok dan ook toen ze in maart 1987 terugkeerden, na 22 jaar. Van hun geliefde Rif was niet veel meer over: migratie, armoede en de verbouwing van Kif (drugs) hadden het dagelijks leven verwoest. En de familie waarbij ze geleefd hadden had de nodige rampspoed gekend.

Ze eindigd haar boek dan ook met de zin: “In our older years, we prefer to remember “our Rif” as it was during the wonderful days of fieldwork.” En dankzij dit prachtige boek kunnen wij dit ook!

Fragment:

So I must have fallen asleep sitting up, and I awoke with a start to an urgent whisper:

“Munat, Munat! It’s time.” Rwazna’s dimpled face was close to mine: the henna ceremony! Everything rushed back into focus, and I jumped up and followed her into her mother’s room. It was lit by a single candle and the corners were dark and cavernous, while a charcoal brazier glowed red in the center of the room. As my eyes became accus­tomed to the flickering light, I discerned Muhand’s sisters, the elderly relatives-in-law and Khadduj crouched on a mattress near the wall. Rwazna and I crept across the room and sat on the end of the same mattress.

I was aware of chanting, and the gentle notes flowed over me while I looked at Arqiya. She sat on a chair with her eyes closed, looking very thin and frail in her simple cotton shift. Her bridesmaids, similarly dressed, sat at her feet in a circle. It was they who were singing, and Arqiya’s very special friend, Mimuna, was gently stroking her hand.

Arhimu, Mut and two other very old ladies whom I had not seen before squatted round the brazier. Just beyond them, on a small mattress, lay Muhand’s old, old grandmother. She was propped up by cushions but appeared to be asleep. The flush of the embers brought into relief those lined and wrinkled faces, protruding chins and sunken lips. Silently, and in turn, counter-clockwise, they stirred the henna mixture in an earthenware bowl. After a time, when the charcoal had died down, Mut balanced the bowl on the brazier and beckoned me over; I was hesitant, not wanting to intrude.

“Go on, it’s all right,” encouraged Rwazna, giving me a shove. The old ladies stopped stirring as I joined them and I would have preferred to remain a hidden and anonymous participant in a dark corner. However, Arhimu smiled and the two unknown women nodded and patted my hand as I crouched beside them. Arhimu, holding a long-handled wooden ladle, lifted two shelled hard-boiled eggs out of the henna, showed them to me and then plopped them back again. Bubbles broke on the surface of the mixture, releasing an aromatic scent of cloves and cinnamon. The eggs symbolized virility and fertility for the young couple.

Mimuna, the chief bridesmaid, slid over to the brazier and took the bowl of henna, placing it within the circle of the other maids of honor. The old women round the charcoal burner and those seated on the mattress now took up the refrain, while the bridesmaids cried and wailed as did Arqiya, louder than anyone, to indicate her sorrow at leaving home. Whatever one’s true feelings, this preliminary and outward show of grief is de rigueur from the departing daughter of the house.

Bron: Tawiza.nl

Beschikbaarheid

• Universiteitsbibliotheek Utrecht, Utrecht (te leen)

Gedurende vijf jaar wisten de Riffijnen onder leiding van Abdelkrim el Khattabi een eigen republiek in stand te houden. Deze vijf jaar hebben de Rif en Abdelkrim el Khattabi op de wereldkaart gezet, van het Nederlandse NRC tot de Amerikaanse Chicago Tribune, van Che Gueverra tot Mao Zedong.

1.2 Het begin

Kaart van Marokko begin 20ste eeuw

Marokko werd ten tijde van de Rifoorlog en ervoor bezet door Frankrijk en Spanje. De Sultan van Marokko kon de veiligheid van de Europeanen in Marokko niet garanderen. Na vele incidenten waarbij Europeanen vermoord werden greep Frankrijk in door de Sultan in 1912 het Verdrag van Fes te laten ondertekenen waarin hij de soevereiniteit aan Frankrijk overdroeg. Frankrijk had het hierdoor voor het zeggen in Marokko. Spanje kreeg, naar aanleiding van eerdere akkoorden, de zeggenschap over Noord Marokko, oftewel de Rif. Zoals op de kaart hiernaast te zien viel er inzake de Rif weinig soevereiniteit af te dragen door de Sultan. De Rif was namelijk zoals een groot deel van de rest van Marokko niet in handen van de Sultan. De Sultan werd wel erkend als hoofd maar zijn gezag in die gebieden was minimaal, zo werd daar geen belasting geïnd. De gebieden die niet onder de directe controle van de Sultan stonden hadden ook een gebrek aan infrastructuur. Zo stonden de reeds bestaande Spaanse enclaves in Noord Marokko, Ceuta en Melilla niet met elkaar in verbinding. Alle communicatie en transport ging via het water. Spanje had er dus een hele kluif aan om de Rif onder controle te krijgen. In de eerste plaats probeerde Spanje de stammen voor zich te winnen door ze om te kopen. Dit schoot niet op en Spanje besloot de Rif binnen te trekken en overal legerposten te bouwen om zo de stammen te bedwingen. Zo begon de veroveringstocht van Spanje door de Rif.

1.3 De brein achter het Riffijnse verzet

Abdelkrim el Khattabi (zittend) en Mhammed el Khattabi

Abdelkrim el Khattabi en zijn jongere broertje Mhammed stonden aan het hoofd van het Riffijnse verzet. Geboren als zoons van een gerespecteerde imam konden zij als een van de weinige een opleiding volgen. Abdelkrim ging studeren in Fes aan de Qarawiyin Universiteit en Mhammed ging Mijnbouwkunde studeren in Madrid. Er kan dus gesteld worden dat zij onderdeel waren van de geschoolde middenklasse. Abdelkrim ging na zijn studie werken bij Telegrama de Rif, de Arabische bijlage, in de Spaanse enclave Melilla. Abdelkrim vond snel de weg in Melilla en klom op tot opperrechter, in het islamitisch recht, voor de regio Melilla (Hart 1976: 372).

Door de ontwikkelingen in Turkije en de rest van de islamitische wereld begon Abdelkrim vraagtekens te zetten bij de ware bedoelingen van de Spanjaarden. De Spanjaarden waren namelijk vol in de weer met het exploiteren van mijnen in de Rif. Volgens bronnen heeft Abdelkrim in 1915 gezegd dat de Spanjaarden hun gebied in de Rif niet meer moesten uitbreiden. Abdelkrim zag meer in een eigen regering in de Rif die dan op gelijke voet kon onderhandelen met de Spanjaarden. Toen de Spanjaarden lucht kregen van Abdelkrim’s ideeën werd hij opgesloten. Ondanks deze opsluiting kreeg Abdelkrim bij zijn vrijlating in 1917 zijn functie als opperrechter terug. Uit vrees voor verbanning uit Spaans Marokko vroeg Abdelkrim in 1919 toestemming terug te keren naar zijn geboorteplaats Ajdir. In 1919 kwam ook zijn broertje Mhammed terug uit Madrid omdat de Spanjaarden hun stamgebied binnen dreigden te vallen. In 1920 kwam Abdelkrim’s vader om na vermoedelijk vergiftigd te zijn. Intussen was het Spaanse leger aan het oprukken richting het gebied van Abdelkrim’s stam, de Aith Wayagher. Abdelkrim organiseerde in 1921 een groep van 300 mannen om de Spanjaarden weerstand te bieden en de stam naast hun, Aith Temsamane, te mobiliseren. Abdelkrim waarschuwde de Spanjaarden om de rivier “Aghzar Ameqran” niet te passeren. Toen zij dit wel deden begon officieel de Rifoorlog (Hart 1976: 369-372).

1.4 De op- en ondergang van de Rif Republiek

Na het passeren van de rivier “Aghzar Ameqran” door de troepen van Generaal Silvestre werden zij bij Dhar Ubarran door het Riffijnse verzet aangevallen. De troepen van Silvestre moesten zich terugtrekken waarna ze aangevallen werden bij Sidi Driss en een maand later bij Ighriben. Deze laatste aanval werd persoonlijk door Abdelkrim geleid. Vervolgens moesten Silvestre en zijn troepen zich terugtrekken naar Anwal. Al gauw moesten zij Anwal evacueren, wat begon als een gecontroleerde evacuatie leidde tot een vlucht. Bij Anwal zijn duizenden Spaanse soldaten om het leven gekomen. Er gaan daarom speculaties rond dat Generaal Silvestre na de nederlaag in Anwal zelfmoord heeft gepleegd.

Veldslagen in de Rifoorlog aan het oostfront

In de zomer van 1921 kwamen circa 19.000 Spaanse soldaten om (Hart 1976: 374). Na de slag om Anwal was het verder niet moeilijk voor Abdelkrim om de rest van het oostelijk front te veroveren op de Spanjaarden. Het moraal onder de Spaanse soldaten was gezakt al gezakt door de slechte werkomstandigheden en na de nederlagen die elkaar opvolgden zakte het moraal nog verder. Een van de fouten van Abdelkrim, gaf hij later toe, was het niet veroveren van de stad Melilla. Hij had toen geen zin in een oorlog waarin vrouwen en kinderen verwikkeld zouden raken. In hetzelfde jaar als de eerste veldslagen richtte Abdelkrim de Rif Republiek op. De Rif Republiek is echter nooit internationaal erkend. Na de succesvolle veldslagen aan het oostfront werd ook aan het westfront oorlog gevoerd tegen de Spanjaarden. De Rif Republiek heeft tot 1926 standgehouden waarna de Rif met een overweldigde Franse en Spaanse troepenmacht binnen werd gevallen. Spanje en Frankrijk hadden in 1926 een troepenmacht samengesteld die een einde zou maken aan de Rif Republiek bestaande uit ruim 400.000 soldaten, de Rif Republiek had echter maar 500.000 inwoners en een leger van 65.000 (Hart 1976: 398). Na de overgave van Abdelkrim aan de Fransen werden hij en zijn familie verbannen naar het Franse eiland Reunion.

Het grondgebied van de Rif republiek in 1925

1.5 Franco tijdens de Rif oorlog

De Rifoorlog heeft ook bekende namen naar voren gebracht. Misschien wel de bekendste is de latere Spaanse dictator Franco. Franco was kolonel tijdens de Rifoorlog. Franco heeft echter later de mannen tegen wie hij gestreden had gerekruteerd voor zijn eigen leger. Er zijn weinig Riffijnen uit het oostelijk deel van de Rif die geen familielid hebben die voor Franco gevochten heeft tijdens de Spaanse burgeroorlog. Zo vochten er in de eerste paar maanden van de Spaanse burgeroorlog 50.000 Marokkanen mee aan Franco’s zijde. Deze soldaten werden echter vaak met valse voorwendselen binnen gehaald (Balfour 2002: 278).

2.1 Internationale context: The scramble for Africa

De opdeling van Afrika ten tijde van de Rifoorlog

Om de situatie van Marokko en specifiek de Rif te begrijpen in het begin van de 20ste eeuw is het nodig om te kijken naar Afrika in deze periode. Na de Eerste Wereldoorlog waren er maar liefst zes Europese machten met kolonieen in Afrika over. Frankrijk en Groot Britanie waren veruit de grootste machten in Afrika.

De bovenstaande kaart is gedeeltelijk het resultaat van de onderhandelingen tijdens het Congres van Berlijn in 1884 met een wijziging na de Eerste Wereldoorlog.

2.2 Het congres van Berlijn

De periode waarin het Congres van Berlijn plaatsvond stond bekend als The Scramble for Africa, de Europese mogendheden probeerden allemaal hun gebieden in Afrika uit te breiden. Om deze Scramble in goede banen te leiden werd er in 1884 het Congres van Berlijn georganisseerd.

Het congres van Berlijn

Het ging bij dit congres vooral om de economische belangen van de Europese mogendheden. Zo werden er afspraken gemaakt over de toegang tot vaarroutes. Verder moest de slavenhandel in de Afrikaanse binnenlanden ingeperkt worden (Jobrien 2006). De meest verregaande uitkomst van het Congres van Berlijn waren echter de toen opgemaakte grenzen binnen Afrika. Deze grenzen laten tot op de dag van vandaag nog hun spoor achter, denk maar aan de verschillende etnische oorlogen in Afrika. De grenzen die tijdens het Congres van Berlijn opgetekend zijn hielden namelijk geen rekening met etnische scheidslijnen.

2.3 Het congres van Algeciras

Op aandringen van Duitsland werd in 1906 het Congres van Algeciras gehouden. Het doel van dit congres was het bespreken van de Europese belangen in Marokko. Door eerder afgesloten akkoorden tussen Frankrijk en Engeland in 1904 over de macht van Engeland in Egypte en de macht van Frankrijk in Marokko had Duitsland geen kans. Het congres van Algeciras versterkte de macht van Frankrijk in Marokko alleen maar. De belangrijkste uitkomst van het congres was het oprichten van een politiemacht, ten behoeve van de Sultan, bestaande uit Marokkanen die getraind zouden worden door Frankrijk en Spanje (Woolman 1968: 11). Het akkoord van Algeciras heeft er wel voor gezorgd dat de anti Duitse Franse minister van Buitelandse Zaken Delcasse moest vertrekken. Zoals eerdere akkoorden met betrekking tot Marokko werd de Sultan niet uitgenodigd of geconsulteerd. Duitsland gaf niet op en stuurde in 1911 de onderzeeer “Panther” naar Agadir om Duitse commerciele belangen te beschermen. Frankrijk en Duitsland kwamen na deze actie van de Duitsers tot een nieuw akkoord. Duitsland moest het Engels-Frans akkoord van 1904 accepteren en zich neerleggen bij het akkoord van Algeciras. In ruil hiervoor kreeg Duitsland grond in Frans Congo, deze grond werd na de Eerste Wereldoorlog weer door Frankrijk terug genomen (Woolman 1968: 12).

2.4 Het akkoord van Fes

Na de vele aanslagen op Europeanen in Marokko greep Frankrijk in omdat zij verantwoordelijk waren voor de veiligheid in Marokko na het Verdrag van Algeciras. De Sultan moest de soevereiniteit van Marokko overdragen aan Frankrijk. Marokko werd vanaf dit moment een protectoraat van Frankrijk en Spanje (Woolman 1968: 13). Het lot van het Marokkaanse volk lag in handen van Frankrijk en Spanje. In het geval van de Rif in handen van Spanje. Zo stelt artikel 6 van Het Akkoord van Fes (1912) het volgende: “[...] His Majesty the Sultan pledges himself not to conclude any act of an internarional nature without the previous approval of the French Republic”. Van externe soevereiniteit was dus geen sprake. Artikel 4 van hetzelfde akkoord stelt het volgende: “Such measures as the new regime of the protectorate may require shall be edicted, upon the proposal of the French Government, by His Shereefian Majesty or the authorities to whom he may have delegated his power”. De interne soevereiniteit van Marokko kwam ook tot haar eind met het Akkoord van Fes.

2.5 De Rif binnen de internationale gemeenschap

De leider van de Riffijnen Abdelkrim el Khattabi wist zich in de kijken te spelen en kreeg zo de aandacht van verschillende groepen en zakenmensen. Ondanks deze aandacht was Abdelkrim voorzichtig in het aangaan van overeenkomsten met deze buitenlandse geïnteresseerden. Veel waren toch uit op het binnenhalen van licenties voor het vestigen van mijnen in de Rif.

Mijn certificaat

Een van de geïnteresseerden in de Riffijnse strijd was de rijke Britse zakenman Robert Gordon-Canning. Volgens hem moest Groot-Brittannië de rechten van de Riffijnen respecteren. Groot-Brittannië had namelijk veel islamitische landen als kolonie en met het respecteren van de rechten van de Riffijnen zou Groot-Brittannië beter af zijn dan met het niet respecteren van de rechten van de Riffijnen. Gordon-Canning was in de Rif namens het Rode Kruis, deze hadden namelijk toegezegd de Riffijnse gewonden te verzorgen. Onder de geïnteresseerden in de Rif waren ook de Duitse Mannesmann en Stinnes, vooral Mannesmann was optimistisch omdat zij in het verleden contact hadden met Abdelkim’s vader. Veel van de buitenlandse pers beschreven Abdelkrim als een held, een underdog die tegen alle verwachtingen in vocht voor zijn volk en vaderland (Woolman 1968: 126). Abdelkrim stond in die tijd ook op de cover van Time Magazine in Amerika. Verder heeft The Times in London erg veel over Abdelkrim en de Rifoorlog geschreven. In het Beeld & Geluid gedeelte zijn enkele van deze artikelen te lezen.

2.6 Gifgas in de Rif

Luchtaanval op het tijdelijke hoofdkwartier van Abdelkrim el Khattabi

Niet bekend bij veel mensen is het gebruik van gifgas door Spanje tegen de bevolking van de Rif. De Spanjaarden deden namelijk hun best om het gebruik ervan niet openbaar te laten maken. In Spaanse rapporten worden pseudoniemen gebruikt als er gesproken wordt over gifgas, bijvoorbeeld “speciale bommen” of “X-bommen”. De laatste jaren verschijnen er meer boeken over het gebruik van gifgas en de rol die Duitsland speelde in de levering van gifgas aan Spanje. Vooral na de nederlaag van Spanje bij de slag om Anwal in 1921 zagen de Spaanse militaire leiders meer in het gebruik van gifgas. Eerdere pogingen om gifgas te bemachtigen via Frankrijk mislukten en zo gingen de Spanjaarden, met de koning’s zegen, in onderhandeling met Duitse ingenieurs voor het vervaardigen van mosterd gas. De voorwaarde van de Duitse ingenieurs was dat de bommen in Duitsland gemaakt zouden worden. Duitsland stond na de Eerste Wereldoorlog onder scherp toezicht van andere Europese landen als het ging om de productie van wapens en bommen. De Duitse bommen werden via Denemarken, Nederland of Italië naar Melilla (Spaans Marokko) verscheept, de overheden van de drie landen wisten niets van het transport af. In een interview (Balfour 2002: 135) met een Franse militaire attaché zei koning Alfonso XIII van Spanje het volgende: “[...] The important thing is the extermination, like that of malicious beasts, of the Aith Wayagher and the tribes who are closest to Abdelkrim. [..] The Riffians offensive was but the sketch of a general uprising of all the Muslim world at the instigation of Moscow and international Jewry”.

De plannen van de Spanjaarden kwamen neer op de genocide van de directe omgeving van Abdelkrim. Zo wilde de latere Generaal Ignacio Despujols tienmaal de door de Duitsers aanbevolen hoeveelheid gifgas gebruiken tijdens het bombardement van Abdelkrim’s hoofdkantoor. Het doel was niemand in leven te laten (Balfour 2002: 136), dit zou tot het volgende leiden: “[...] completely pacified territory for the educational work of Spain.” Tot op de dag van vandaag heeft Spanje geen officieel excuus aangeboden aan de bevolking van de Rif. Een linkse Catalaanse politieke partij stelde vragen aan de Spaanse premier in 2005 over het gebruik van gifgas tijdens de Rifoorlog (MoroccoTimes 2005). Afgezien van het niet erkennen van het gebruik van gifgas door Spanje werkt de Marokkaanse overheid de waarheid ook tegen. Zo werd in 2002 een conferentie, over het gebruik van gifgas, in de stad Alhoceima door de Marokkaanse overheid verboden (Afrol 2002).

2.7 Abdelkrim na de Rifoorlog

Abdelkrim's begravenis in Cairo in 1963

Na zijn overgave aan de Fransen in 1926 werden Abdelkrim en zijn familie verbannen naar het Franse eiland Reunion. Abdelkrim drong er bij de Franse overheid op aan om vrijgelaten te worden, tijdens de Tweede Wereldoorlog stelde Abdelkrim zijn zoons beschikbaar om te vechten voor Generaal de Gaulle. In 1947 besloot de Franse overheid, ondanks het protest van de Spaanse overheid, Abdelkrim vrij te laten. Abdelkrim zou een villa een de Franse Riviera krijgen en een toelage van 300.000 franc per maand. Onderweg naar Frankrijk besloot Abdelkrim in Port Said het schip te verlaten. Abdelkrim vroeg asiel aan bij de Egyptische overheid en kreeg deze ook. Abdelkrim nam tijdens zijn verblijf in Egypte leiding over “The Maghreb House”, gek genoeg gesticht door Franco voor Marokkaanse studenten in Cairo. “The Maghreb House” werd een plek waar Marokkaanse nationalisten samen kwamen. Ondanks de oproepen vanuit Marokko na de onafhankelijkheid aan Abdelkrim om terug te keren weigerde hij dit. Volgens Abdelkrim werd Marokko nog steeds bezet door Frankrijk (Woolman 1968: 222-224). Franse troepen gebruikten namelijk Marokkaanse vliegvelden om Algerijnse opstandelingen te bombarderen.

Abdelkrim el Khattabi heeft niet alleen invloed gehad in Noord Afrika maar ook ver daarbuiten. Zo was Abdelkrim een voorbeeld voor Ho Chi Minh, Che Guevara en Mao Zedong (Borrull 2004). Mao Zedong zou tegen een groep afgevaardigden van de Palestijnse Fatah het volgende hebben gezegd: “U bent gekomen om mij te vragen naar de vrijheidsstrijd terwijl jullie in jullie recente geschiedenis Abdelkrim hebben, hij is de voornaamste bron van wie ik geleerd heb wat een vrijheidsstrijd is (PTB 2002)”.

In 1963 stierf Abdelkrim el Khattabi op 81 jarige leeftijd in Cairo waar hij nog altijd begraven ligt.

Bibliografie

Afrol (2002) URL: http://www.afrol.com/News2002/mor001_spain_gas.htm (24-05-2006).

Balfour, S (2002) Deadly Embrace: Morocco and the Road to the Spanish Civil War, Oxford: Oxford University Press.

Borrull (2004) URL: http://www.borrull.org/c/noticia.php?id=27850 (23-05-2006).

Cnparm (2006) URL: http://cnparm.home.texas.net/Wars/MorCrises.htm (26-05-2006).

Corbis (2005) URL: http://www.corbis.com (24-05-2006).

Hart, D (1976) The Aith Wayagher of the Moroccan Rif, Tucson: The University of Arizona Press.

Het Akkoord van Fes (1912) Protectorate Treaty Between France and Morocco (1912) in The American Journal of International Law, Vol. 6, No. 3.

Jobrien (2006) URL: http://web.jjay.cuny.edu/jobrien/reference/ob45.html (25-05-2006).

MoroccoTimes (2005) URL: http://www.moroccotimes.com/paper/article.asp?idr=2&id=8482 (24-05-2006).

NPS (1999) URL: http://www.omroep.nl/nps/maroc/welcome.html?abdelkrim.html~content (21-05-2006).

PTB (2002) URL: http://ptb.be/scripts/article.phtml?section=A1AAAGBB&obid=12968 (23-05-2006).

Royalark (2006) URL: http://www.4dw.net/royalark/Morocco/morocco10.htm (26-05-2006).

Scripophily (2006) URL: http://www.scripophily.net/noname20.html (23-05-2006).

Warflag (2006) URL: http://www.warflag.com/shadow/history/treaties/engalgericas1906.htm (23-05-2006).

White (2006) URL: http://users.erols.com/mwhite28/afri1914.htm (25-05-2006).

Woolman (1968) Rebels in the Rif: Abdelkrim and the Rif Rebellion, Stanford: Stanford University Press.

Wysinger (2006) URL: http://www.homestead.com/wysinger/berlinconference.html (24-05-2006).

David Hart publiceerde het boek in 1976 maar zijn veldwerk vond plaats in de jaren ‘50 en 60’s. Opmerkelijk aan David Hart is dat hij al op 25 jarige leeftijd begon met het veldwerk in de Rif. Zijn onderzoek was met name bijzonder doordat hij het Tamazight goed beheerste en zo het vertrouwen kon winnen van vele sleutel informanten in de Rif. Zijn werk bestaat dan ook voor een groot deel uit informatie vanuit de lokale gemeenschap.

‘The Aith Waryaghar of the Moroccan Rif ‘ biedt een schat aan informatie voor buitenstaanders maar in erg grote mate voor Riffijnen zelf. Doordat het onderzoek plaatsvond voordat de massamigratie en de arabisering in de Rif plaatsvond geeft het boek een inzicht in vele gebruiken die veelal al verloren zijn gegaan. David Hart heeft de Riffijnen een grote dienst bewezen doordat hij veel zaken op papier heeft gezet zodat deze voor toekomstige generaties bewaard zijn gebleven.

Hoewel David Hart oorspronkelijk Amerikaans was heeft hij een groot deel van zijn leven samen met zijn vrouw in Marokko en Spanje doorgebracht. In 2001 is hij op 74 jarige leeftijd in zijn woonplaats Malaga overleden.

Beschikbaarheid

‘The Aith Waryaghar of the Moroccan Rif’ is helaas enkel als verzamelaars exemplaar te koop. De prijzen beginnen veelal vanaf $250,-. Via Abebooks.com kun je zoeken naar exemplaren van het boek. De link staat ingesteld om direct op het isbn nummer te zoeken.

Er zijn 3 bibliotheken in Nederland die het boek te leen dan wel ter inzage aanbieden.

• Koninklijk Instituut voor de Tropen, Amsterdam (te leen)
• Afrika-Studiecentrum Bibliotheek, Leiden (ter inzage)
• Rijksmuseum voor Volkenkunde Bibliotheek, Leiden (ter inzage)
• Universiteit Leiden (ter inzage)
• Radboud Universiteit, Nijmegen (te leen)

De Nederlandse vertaling van ‘Aith Waryaghar of the Moroccan Rif’ is in gemeentebibliotheek Den Haag te leen. Dit is echter een vertaling van het halve boek.

Ahmed Essadki weet op een buitengewone wijze deze vormen van strijd te verbeelden. Gebruikmakend van krachtige verhalende zinnen weet Ahmed Essadki de lezer te raken. Deze bundel is een must voor elke poezie liefhebber.

Roel Otten’s Nederlandse vertaling van de Riffijnse gedichten is een die de kracht van Essadki’s woorden precies weet te vatten. Roel Otten’s beheersing van het Tarifit maar in grote mate ook zijn inlevingsvermogen in Riffijnse dichters heeft ervoor gezorgd dat de Nederlandse vertaling net zo krachtig is als het Riffijnse origineel.

Beschikbaarheid

Strijdkreet van de aarde….