Pages Menu
TwitterRssFacebook
Categories Menu

Posted by on Dec 2, 2012 in Columns, De taal | 0 comments

Wi yexsen ad yini yini

Tsunami n wawařen n Taɛrabt!

inu

 

Amec itwassen deg iyyar n tusna, xmi nessawař Tmaziɣt, nessawař itt s umawař n Tmaziɣt tayemmat, maca din mani i itemrusan wawařen n midden deg wemcan n wawařen n Tmaziɣt. Manaya war iǧi d amnus d ameqqran minzi marra tutlayin n midden daysent awařen i d-yudfen zi tmura nneɣni, s uɣiř niɣ s wuř; waxxa, s minzi i ɣa nessen awař n Umaziɣ zeg wawař n midden? S wawařen nneɣni (in other words) din iwdan xmi itesřan i ca n wawař n Tmaziɣt yudes, niɣ yarwes deg wawař n taɛrabt, qqaren aqa awař a ikke-d zi tutlayt taɛrabt. Maca  ixes war ntettu ca aqa waxxa awařen arewsen deg wayawya, war yexs ca nican ad yini aqa war ǧin ca d Tmaziɣt. Ḥuma ad nessen amussen n min neqqar, ad neksi ijj n wawař zeg wawařen i icarcen aked wawařen n midden, amecnaw /qqḍ/ /řqeddid/ /iɣɣeḍ/ /tiɣarɣart/, /reɣ/ /reqq/, marra awařen a udsen i wawařen n taɛrabt d/niɣ tasirect (l’assyrien) amecnaw, /alwaqud/, /waqad/ , /tawaqqud/.

Mařa nexs ad nessen awařen i yeǧan n Tmaziɣt d wawařen i d ikkin zi tutlayin tisimiyin ( langues sémitiques) niɣ tutlayin n Proto-Afro-Asiatic, amecnaw tutlayt tasimitect (sémitique), tutlayt n Miṣr taqdimt (l’égyptien), niɣ tutlayt takucitit (couchitique), ixeṣṣ ad nessen tutlayin n midden.  Marra tutlayin tina i da i d-idareɣ sennej carcent aked wayawya aẓwar n wawař, maca war ixes ca ad yini aqa marra awařen nni kkin-d zi taɛrabt. Amec nessen aqa taɛrabt simant nnes dayes ktar zi 70% n wawařen kkin-d zi Tasirect (l’assyrien), Taɛibrect (l’hébreu), Talatinect (Latine), Tasanskrit (Sanskrit), tafarisect (Perse), d tasumarect (sumérienne). Wenni yexsen ad issen aṭṭas x manaya, ad issij x  (http://www.amazigh.nl/2011/12/areṭṭar-n-wawařen/).

Deg iyyar a, xseɣ ad ssiwřeɣ x manaya, ad ssecneɣ -waxxa drus war iǧi aṭṭas- awařen zeg wawařen i zi nessawař di tudart n wussan n yiḍa. Sennej i manaya, min isscanen aqa tammurt n Lmeɣrib dayes aṭṭas n Imaziɣen, niɣ dayes aṭṭas n imeẓdaɣ ssawařen ɛad tutlayt tayemmat, danita nzemmar ad nini aqa umi i d-hudden midden, kkin-d amezwar x tmurt n Libya, ssenni Tunes, d Dzayar. Lmeɣrib, netta,  iqqim d aneggar s minzi netta tuɣa yiggʷejj x tmura nneɣni n Tmezɣa. S uyenni i netwařa, niɣ ntaff  iḍa aqa sennej i 60% n imeẓdaɣ ɛad rux ssawařen s yiřes n Tmaziɣt tayemmat, iřes i zi ssiwřen yewdan twařat tamezwarut sennej i Tmurt n Tmezɣa. Maca zi tasut/tmiḍi (century/siècle) n XII, bdant tqebbař n waɛraben tmuǧuɣent ssa d ssa x tmura n midden. Ssenni bdan wawařen n Tmaziɣt ɣeǧyen, tweddařen, twattun, tadfen ijj deg wenneɣni, tejjan amcan nsen, niɣ azwar i wawařen n midden, ař ami yiweḍ umawař n Tmaziɣt ɣar waddud i di yeǧa deg wakud n yiḍa.

Sennej i manaya, adaf n wawařen n midden deg umawař n Tmaziɣt aqa t ɛad war izgenfi, war ibedd. Danita xseɣ ad iniɣ aqa mařa war kkaren imesnawen Imaziɣen x iḍaren nsen ad sbedden tsunami n wawařen n taɛrabt, ad yass ijj n wakud war ntiff awařen n Tmaziɣt i zi ɣa nessiweř jaraneɣ. Ad naff ɣir tiɣri n (řḥarf) [n] i zi nesseřsaq jar wasmawen d wawařen, amecnaw jar wawařen n taɛrabt danita ɣar zzat: “ttijara [n] twajar”, “lmalik [n] řmusakin!” Uca ad yeqqim [n] itmuṭṭi zi tuylat ɣar tennɣni, amecnaw [n] jar wawařen n tseppanyut: “Tapa [n] buqrunis ”, “barra n buqadiyyu”!! Niɣ di Thulandect amecnaw “druk n werk”, mařa řuḥen Imaziɣen zeḍɣen di tmurt n Arrusya, zemmaren uřa din akidsen ksin [n] ad zzayes ssřesqen awařen n Trusect, amecnaw, “tsentr [n] komnata”.

Di min iqqimen da swadday, ad idareɣ awařen n Tmaziɣt i itwařebzen aked wawařen n midden, maca ḥuma war ssedqiřeɣ x wenni iqqaren, ad jjeɣ min iqqimen …..ař twařat i d ɣa yasen.

                                                                     Wis 2……………to be continued……

 

Facebook

Twitter